Sunday, 8 Dec 2019
Advertisement
ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΙΝΕΜΑ

Στάνλεϊ Κιούμπρικ: Ένας …«ποιητής» του κινηματογράφου

Στις 7 Μαρτίου 1999 ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ έφυγε από τη ζωή αφήνοντας πίσω του μια τεράστια παρακαταθήκη, αποτελώντας δείγμα σκηνοθετικής, κι όχι μόνο, ευφυΐας και πηγή έμπνευσης. Υπήρξε ευρηματικός, πρωτοπόρος, πέρα ως πέρα κινηματογραφικός «επαναστάτης». Στις ταινίες του κατάφερε να συνδυάσει προκλητικά, ενοχλητικά νοήματα με δημιουργικές, αριστοτεχνικά δομημένες καλλιτεχνικές εικόνες, ισορροπώντας ανάμεσα τους με τον πιο γόνιμο τρόπο, δίχως να υπονομεύει ή να γελοιοποιεί την ίδια τη φύση του κινηματογράφου, παρά αποδίδοντας τιμή στην τέχνη. Αφήνοντας το κοινό, από τη μία πλευρά, να προσκυνά μπροστά του και μέχρι σήμερα να τον υμνεί και, από την άλλη, μετέωρο, απορημένο να ψάχνει νοήματα, να αιτιολογεί καταστάσεις με σκοπό να αποκρυπτογραφήσει όσα έχει δει. Κανείς δεν είπε ότι το σινεμά είναι εύκολο.

Η προσπάθεια ανάλυσης των λόγων, που τον καθιστούν, «μαέστρο» του κινηματογράφου μοιάζει, από την αρχή, παράτολμο εγχείρημα. Δε μπορείς να τον κατηγοριοποιήσεις, να τον τοποθετήσεις σε «κουτάκια» , το έργο του υπερβαίνει όλων αυτών. Η παρατήρηση αποτελεί την περισσότερο ασφαλή μέθοδο.

Τοποθετεί το θεατή στη θέση του πρωταγωνιστή, ταυτίζει τις ματιές τους, τους τρόπους πρόσληψης των συμβάντων, γεγονός που αποδεικνύεται από τον τρόπο, που  χειριζόταν τα πλάνα του. Το «one-point perspective shot», μονο-εστιακή λήψη, βασίζεται στην επίτευξη της απόλυτης συμμετρίας. Η κάμερα οδηγεί το μάτι του θεατή σε ένα συγκεκριμένο σημείο εντός του πλαισίου κατασκευάζοντας ένα περιβάλλον ανυπομονησίας και έντασης, υπό την σκέψη ότι κάτι πρόκειται να συμβεί. Έτσι, ακόμα, και στην πιο απλή σκηνή κατακλύζεσαι από φόβο και ανησυχία, καθώς ο σκηνοθέτης σε καθοδηγεί, ελέγχει το που ακριβώς θα εστιάσεις. Παράλληλα, σύμφωνα με το κριτικό κινηματογράφου Roger Ebert, αρκετές ταινίες του περιέχουν ένα κοντινό πλάνο στο πρόσωπο του πρωταγωνιστή όπου το κεφάλι γέρνει προς τα κάτω ενώ τα μάτια του κοιτάνε προς τα πάνω, το λεγόμενο «Kubrick stare». Τέλος, δε θα μπορούσαμε να μην αναφερθούμε στο κόκκινο χρώμα, που υπάρχει σε κάθε σχεδόν ταινία του. Λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι κόκκινο συνδέεται συχνά με τον κίνδυνο, το πάθος, την ενέργεια και την αγάπη, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ το χρησιμοποίησε ως σημειολογική αναφορά. Η επιλογή ενός χρώματος, η συχνή αναπαραγωγή, ακόμα και η κυριαρχία του σε μια ταινία, μπορεί να λειτουργήσει ως μορφή μη-λεκτικής επικοινωνίας, δένει τα μεταξύ νοήματα, ενώ ασκεί βαθιά ψυχολογική επίδραση.

Ας δούμε μερικές από τις πλέον αριστουργηματικές ταινίες του σκηνοθέτη.

2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος (1968)

Βασίζεται στο «Sentinel» (Ο Φρουρός) του Άρθουρ Κλαρκ. Χωρισμένη σε τέσσερις πράξεις ξεχωρίζει από κάθε άποψη, στοιχείο το οποίο την καθιστά ως μία από τις καλύτερες ταινίες στην κατηγορία της επιστημονικής φαντασίας. Από τα 142 λεπτά που διαρκεί, τα πρώτα 20, όπως και τα 20 τελευταία, δεν έχουν καθόλου διάλογο. Γενικότερα, ο διάλογος είναι ελάχιστος, στις σκηνές του Διαστήματος επικρατούν μεγάλες σιωπές και τόσο ο ήχος όσο και η μουσική αποτελούν τα βασικά αφηγηματικά της μέσα. Ως θέμα τίθεται η ανθρώπινη εξέλιξη• ξεκινά από την εποχή των πιθήκων, φτάνει στην τεχνητή νοημοσύνη, ακουμπά τη ζωή στο διάστημα. Το φιλμ αναζητά τη συνεχή εγρήγορση του κοινού, δεν επαναπαύεται σε μια επιφανειακή προσέγγιση, αντίθετα θέτει ερωτήματα, επιτρέπει την περισυλλογή στοιχείων και την ελεύθερη απόδοση νοήματος. Δύσκολη και υπερβολική, σύμφωνα με πολλούς, η «Οδύσσεια του Διαστήματος» εντυπωσίασε για την υπερσύγχρονη αισθητική, τα εκπληκτικά εφέ, που σχεδιάστηκαν από τον ίδιο τον σκηνοθέτη, τις απόλυτα ρεαλιστικές σκηνές.

Το κουρδιστό πορτοκάλι (1971)

Βασίζεται και αυτή επάνω στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Άντονι Μπέρτζες. Κεντρικός άξονας η βία και οι εκφάνσεις, με τις οποίες αυτή εμφανίζεται. Οι εγκληματικές δράσεις μιας συμμορίας, η άρνηση συμβιβασμού απέναντι στα κοινωνικά στερεότυπα και τις νόρμες, αλλά και η αυθαιρεσία ενός κράτους, σε δεύτερο βαθμό, η προσπάθεια συντήρησης ενός σαθρού και εξαθλιωμένου κοινωνικού συστήματος. Φιλμ που τάραξε, εξόργισε την κοινή γνώμη και εν τέλει απαγορεύτηκε στην Αγγλία. Έμεινε στην ιστορία, όχι μόνο λόγω των πολυεπίπεδων μηνυμάτων και συμβολισμών, αλλά και της καταπληκτικής σκηνοθεσίας του Κιούμπρικ. Φουτουριστικά κοστούμια, πρωτότυπη τοποθέτηση της κάμερας, τα «καδραρίσματα», η χρήση του μοντάζ. Φυσικά η μουσική χρησιμοποιήθηκε εύστοχα και ολοκλήρωσε την πλοκή με τον καταλληλότερο τρόπο. Χρησιμοποιήθηκαν η «Ένατη Συμφωνία», η «Οβερτούρα του Γουλιέλμου Τέλου», αλλά και το «I am singing in the rain».

 

Η Λάμψη (1980)

Αναμφισβήτητα μία από τις κορυφαίες ταινίες όλων των εποχών. Το πρόσωπο του Jack Nicholson και η περίφημη φράση «Here’s Johnny!» αποτελούν σημεία αναφοράς και έχουν εντυπωθεί στη μνήμη φίλων του σινεμά ή και μη. Ο Κιούμπρικ συνεργάστηκε με τον συγγραφέα Στίβεν Κινγκ για την κινηματογραφική μεταφορά της νουβέλας «Η Λάμψη». Πρόκειται για  δύο διαφορετικές διαστάσεις μιας πραγματικότητας, εκείνης που είναι ορατή με γυμνό μάτι κι εκείνης, που αν και αόρατη, δίνει το στίγμα της ύπαρξής της μέσω μικρών λεπτομερειών. Σ`αυτή τη δεύτερη διάσταση είναι που ο σκηνοθέτης έχει επικεντρώσει το μεγαλύτερο βάρος της προσοχής του αφού, με έναν αινιγματικό τρόπο, αφήνει τα κομμάτια του παζλ να πέσουν στο πάτωμα κι εμάς να τα βάλουμε σε τάξη, ώστε να λύσουμε το μυστήριο. Δοκιμάζει, επιδεικτικά, ίσως και φιλόδοξα, το μυαλό του θεατή και μεγαλουργεί. Η χρήση των εφέ περισσεύει, το φιλμ δε χρειάζεται επιπρόσθετα τρικ διέγερσης του κοινού, τα πορτρέτα των πρωταγωνιστών είναι αρκετά για να σε κάνουν να ανατριχιάσεις, ο τρόπος που η κάμερα ακολουθεί την ιστορία, τα όσα συμβαίνουν, είναι τουλάχιστον ικανοποιητικά.

 

Για χάρη συντομίας επιλέχθηκαν 3 σημαντικές ταινίες του Στάνλεϊ Κιούμπρικ. Αναλυτικά το έργο του:

  • Flying Padre (1951)
  • Day of the Fight (1951)
  • Fear and Desire (1953)
  • The Seafarers (1953)
  • Το Φιλί του Δολοφόνου (Killer’s Kiss, 1955)
  • Το Χρήμα της Οργής (The Killing, 1956)
  • Σταυροί στο Μέτωπο (Paths of Glory, 1957)
  • Σπάρτακος (Spartacus, 1960)
  • Λολίτα (Lolita, 1962)
  • S.O.S Πεντάγωνο Καλεί Μόσχα (Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb, 1964)
  • 2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος (2001: A Space Odyssey, 1968)
  • Το Κουρδιστό Πορτοκάλι (A Clockwork Orange, 1971)
  • Μπάρι Λίντον (Barry Lyndon, 1975)
  • Η Λάμψη (The Shining, 1980)
  • Full Metal Jacket (1987)
  • Μάτια Ερμητικά Κλειστά (Eyes Wide Shut, 1999)